+48 692 701 811
Grodzka 9, Wrocław
Czy każda inspiracja cudzym dziełem to plagiat? Czy wystarczy zmienić kilka elementów, by stworzyć nowy utwór? A może wystarczy zainspirować się „klimatem” czy stylistyką, by pozostać w granicach prawa? To pytania, które coraz częściej zadają sobie nie tylko artyści, ale również graficy, projektanci, architekci, twórcy gier czy agencje kreatywne. Utwór zależny, inspiracja i plagiat. Gdzie leży granica twórczości?
Utwór zależny – czym jest?
Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej PrAut), utwór zależny to opracowanie cudzego dzieła, takie jak adaptacja, przeróbka czy tłumaczenie. Kluczowe jest to, że powstaje on na bazie wcześniej istniejącego utworu, a jego eksploatacja (czyli np. publikacja, sprzedaż czy wykorzystanie komercyjne) wymaga zgody autora pierwotnego.
Opracowanie może przybrać wiele form: od nowej aranżacji muzycznej, przez filmową adaptację powieści, po cyfrowe przekształcenie grafiki 2D w model 3D. Nawet tłumaczenie może być uznane za samodzielny utwór, o ile ma charakter twórczy. Utwór zależny stanowi odrębne dzieło będące pod ochroną prawa autorskiego, dzięki nowym i indywidualnym cechom, które nadają mu twórczy charakter.
To co najistotniejsze – utwór zależny, czyli opracowanie jest chronione jako odrębny utwór, a autorowi opracowania przysługują prawa autorskie majątkowe i osobiste do jego wersji, z wyjątkiem prawa do eksploatacji bez zgody autora utworu pierwotnego, czyli tego na bazie którego powstał utwór zależny. Oznacza, to ze twórca utworu zależnego nie może rozporządzać nim bądź wykorzystywać do celów komercyjnych bez zgody twórcy utworu pierwotnego.
Przykład: stworzenie nowej wersji muzycznej klasycznej piosenki wymaga zgody jej autora. Bez niej, nawet twórczy remiks może być nielegalny.
Zatem, gdzie leży granica pomiędzy inspiracją, a utworem zależnym?
Prawo autorskie dosyć krótko odnosi się do inspiracji, wskazując, że utworem zależnym nie jest dzieło, który powstało w wyniku inspiracji cudzym utworem (art. 2 ust. 4 PrAut). Inspiracja to impuls twórczy, emocjonalny lub intelektualny, który prowadzi do stworzenia czegoś nowego, samodzielnego i oryginalnego. Elementy dzieła inspirującego mogą być rozpoznawalne, ale nie dominujące.
W praktyce rozróżnienie tych form nie jest łatwe. Sąd Najwyższy wskazał, że o utworze inspirowanym decydują indywidualne elementy twórcze nowego dzieła, a nie przejęte fragmenty cudzego utworu (sygn. I CR 104/72). Inspiracja może oznaczać np. zainspirowanie się tematyką, klimatem, stylem czy emocją, jaką wywołuje dzieło, ale nie jego konkretną formą. Oznacza to, że pewne elementy dzieła inspirującego mogą być rozpoznawalne, ale nie dominują w nowym utworze.
To co ważne, inspiracja nie wymaga zgody autora dzieła z którego zaczerpnięto inspirację, ponieważ z uwagi na dalej idące odmienności, powstały utwór jest zupełnie nowym niezależnym, samoistnym dziełem.
Przykładem może być napisanie wiersza na podstawie inspiracji zaczerpniętej z obrazu jak również sytuacja na odwrót, kiedy to malarz inspiruje się wierszem przy tworzeniu obrazu. Stworzenie plakatu tematycznego wyłącznie przy użyciu stylu Van Gogha może stanowić inspirację, ale stworzenie twórczego kolażu bazując na obrazach Van Gogha będzie już opracowaniem. Z kolei wierne odwzorowanie to już plagiat.
Plagiat – gdy granica zostaje przekroczona
Plagiat, to bezprawne przypisanie sobie autorstwa cudzego dzieła lub wprowadzenie w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego dzieła. W przypadku plagiatu nie wystarczy sama inspiracja, bądź przejęcie pomysłu, utwór w tym przypadku nie jest tylko trochę podobny. W plagiacie chodzi o przejęcie cudzej formy wyrazu: układu treści, kompozycji, sekwencji dźwięków czy kodu.
Klasyczne przykłady plagiatu stanowią: podpisanie się pod cudzym tekstem, grafiką lub kodem, brak wskazania autora tłumaczenia, wykorzystywanie fragmentów bez oznaczenia cytatów, publikacja cudzej pracy jako swojej, kopiowanie modeli postaci lub poziomów gry w gamedevie.
Prawo autorskie reguluje plagiat w art. 115 PrAut, należy jednak pamiętać, że plagiat poza naruszeniem prawa, to również kwestia zachowania etyki.
Praktyczne wskazówki
W środowiskach kreatywnych warto zadbać o jasne ustalenia w zakresie praw autorskich. Oto kilka dobrych praktyk:
- Umowa pisemna z twórcą – zawsze na piśmie, powinna określać pola eksploatacji i zasady przeniesienia praw (o tym więcej w poprzednim artykule: LINK);
- Zgoda na opracowanie – jeśli tworzymy utwór zależny i chcemy go rozpowszechniać, zgoda autora dzieła pierwotnego jest konieczna;
- Klauzula o oryginalności – warto dodać zapis, że dostarczone utwory są oryginalne i nie naruszają praw osób trzecich;
- Dbałość o licencję – korzystanie z zasobów objętych odpowiednią licencją na dalsze wykorzystywanie (np. grafik, zdjęć, elementów);
- Oznaczanie inspiracji – to dobra praktyka, która pokazuje szacunek do innych twórców i przejrzystość procesu twórczego.
Granica między inspiracją, opracowaniem, a plagiatem nie zawsze jest oczywista, jednak jej przekroczenie może mieć poważne konsekwencje. Tworząc lub korzystając z cudzych dzieł warto mieć na uwadze cudze prawa autorskie, a w razie wątpliwości skonsultować się z prawnikiem. Zachęcamy do kontaktu.